Θέατρο και Συμπεριληπτική Εκπαίδευση
Επιμέλεια: Χριστίνα Ζώνιου, Νίκος Γκόβας
Αθήνα 2026
ISBN: 978-960-9529-11-2
© Πανελλήνιο Δίκτυο για το Θέατρο στην Εκπαίδευση (ΠΔΘΕ)
ΚΑΤΕΒΑΣΤΕ ΟΛΟ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΕΔΩ (σύντομα)
ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ
Χριστίνα Ζώνιου, Νίκος Γκόβας
Ποιος φοβάται τη συμπερίληψη;
Sanja Krsmanović Tasić, Πρόεδρος IDEA
Το Σπαθί, η Ασπίδα και το Κράνος του Υπερήρωα: Η Συνηγορία ως Πρακτική στο Θέατρο στην Εκπαίδευση
Βασίλης Κλησιάρης, Προεδρος ΠΔΘΕ
Το θέατρο ως τόπος συνάντησης, δημοκρατίας και συμπερίληψης
ΜΕΡΟΣ A. Κριτικές προσεγγίσεις και σύγχρονες πρακτικές στο θέατρο και τη συμπεριληπτική εκπαίδευση
Κεφάλαιο 1: Φιλοσοφικές, πολιτικές και παιδαγωγικές αναζητήσεις της συμπεριληπτικής εκπαίδευσης
John O’ Toole
Η θεατροπαιδαγωγική απέναντι στον μαχαιρόδοντα τίγρη: Δημιουργώντας μια παιδαγωγική για τον άνθρωπο
Κώστας Μάγος
Στοχεύοντας (σ)τη συμπερίληψη
Δέσποινα Καρακατσάνη
Το ζήτημα της ελευθερίας και της αυτονομίας στο εκπαιδευτικό πλαίσιο και η σύνδεση με τα Δικαιώματα του Παιδιού
Ξένια Χρυσοχόου
Ταυτότητες, ετερότητα, πολυπολιτισμικότητα: Οι προκλήσεις για την εκπαίδευση
Μαρία Κλαδάκη, Κωνσταντίνος Μαστροθανάσης. Παναγιώτης Αλεξόπουλος
Αξιολόγηση της ενταξιακής διάστασης του νέου προγράμματος σπουδών για τη θεατρική αγωγή
Sanjoy Ganguly
Από την ενδοσκόπηση στη συμπεριληπτικότητα: Φιλοσοφία, επιτέλεση και πολιτική πράξη
Κωστής Παπαϊωάννου
Ένας κόσμος σε απόλυτη αταξία: αναζητώντας νέους δρόμους απέναντι στις ιδέες του μίσους
Κεφάλαιο 2 Θεατρικές αναπαραστάσεις της ετερότητας: (Μετα)αποικιακές και (αντι)ηγεμονικές αφηγήσεις
Κώστας Μάγος
Καλές προθέσεις, επικίνδυνα αποτελέσματα: Προβλήματα και «παγίδες» στην εφαρμογή διαπολιτισμικών δράσεων
Janardan Ghosh
Ενσώματη εμπειρία, προφορικότητα και το rasa της μάθησης: Επανεξετάζοντας τις επιτελεστικές διαστάσεις της αρχαίας ινδικής εκπαίδευσης για την έρευνα της αυτόχθονης γνώσης
Πηνελόπη Αβούρη
Συμπερίληψη και αποαποικιοποίηση του νου
Daniel Dilliplane
Προωθώντας τη φυλετική ισότητα σε τάξεις με διαφορετικότητα μέσω της επιτελεστικής πρακτικής InterPlay
Ράνια Καραχάλιου
Συνδυάζοντας τον κριτικό γραμματισμό με το εκπαιδευτικό δράμα και τεχνικές του θεάτρου-ντοκουμέντο: Η περίπτωση του ρευστού ρατσισμού
Κεφάλαιο 3 Ρομά, αναπαράσταση και συμπεριληπτικές θεατρικές πρακτικές
Χριστίνα Ζώνιου
«Ποιος μιλά για ποιον;»: Η αναπαράσταση και η αυτοαναπαράσταση των Ρομά και η πολιτική διάσταση των συμπεριληπτικών θεατρικών πρακτικών
Γιάννης Γεωργίου
Ζητήματα θεατρικής αναπαράστασης της ετερότητας: η περίπτωση των Ρομά
Ακτίνα Σταθάκη
Η συμπερίληψη ως (αντι)ηγεμονική πρακτική: Σκέψεις με αφορμή την παράσταση Romáland
Κατερίνα Κωστή, Άβρα Αυδή, Καλλιόπη Κύρδη
Προς ένα σχολείο βασισμένο στην τέχνη: Προκλήσεις και εμπειρίες για τη συμπερίληψη των παιδιών Ρομά
Αναστασία Χατζηστεφάνου-Βαφέα
Η τέχνη και το δικαίωμα των Ελλήνων Ρομά στην Εκπαίδευση
Κεφάλαιο 4 Μετανάστευση και αναγκαστικός εκτοπισμός: Αντι-αφηγήσεις, συμπερίληψη και επανεκκινήσεις ζωής
Στέλλα Νάνου
Ο ρόλος των μέσων ενημέρωσης και των τεχνών στη διαμόρφωση κοινωνικών στάσεων απέναντι στους πρόσφυγες: Η ελληνική εμπειρία
Γιολάντα Μαρκοπούλου
AMAL σημαίνει ελπίδα
Γιώργος Σιμόπουλος
Εκπαίδευση παιδιών με προσφυγική εμπειρία: πεδίο προκλήσεων - πεδίο μετασχηματισμών
Παναγιώτα (Νάγια) Καλφέλη
Πέρα από τον φόβο: Μιντιακές αφηγήσεις, μετανάστευση και η σημασία του μιντιακού γραμματισμού για μια συμπεριληπτική κοινωνία
Cecilia Carponi
Το σύγχρονο Θέατρο Κούκλας στην Ιταλία: Παιδαγωγικές και εκπαιδευτικές διαδρομές για συμπεριληπτικές κοινωνίες
Γκέλη Αρώνη
Αποδημίες φωνής: Νεαροί πρόσφυγες από αντικείμενα αφήγησης σε υποκείμενα λόγου
Noémie Besace, Bruno Freyssinet
Oratio mix
Ειρήνη Ζώη, Φωτεινή Παπαχαραλάμπους, Μελίνα Χατζηγεωργίου
Εγώ, εσύ, μαζί!
Μαρία Παπαδοπούλου
Χίλιες γλώσσες του χορού: Ο χορός ως εργαλείο συμπερίληψης
Βαγγέλης Κολότσιος, Ελίνα Βαφειάδη
Καθημερινές ιστορίες μέσα από το ίχνος, την κίνηση και τον ήχο. Ένα εργαστήριο αλληλεπίδρασης σώματος, χώρου και πολυαισθητηριακών εμπειριών, εμπνευσμένο από την παιδαγωγική του τόπου, την κινησιολογία και το έργο της Trisha Brown
Bruno Freyssinet, Foteini Dimitriou, Amandine Thiriet, Pierre-Jérôme Adjedj
Πρόγραμμα Lotus. Γιόγκα, ποίηση και ποιητική θεραπεία ως ολιστικά εργαλεία για την υποστήριξη της ψυχικής υγείας και της κοινωνικής ένταξης προσφύγων και μεταναστών.
Άβρα Αυδή, Μυρτώ Πίγκου-Ρεπούση, Μελίνα Χατζηγεωργίου
Κοίτα με! Συνάντηση με τους πρόσφυγες του 1922 στη Νέα Αρετσού. Ιδιοτοπική διαδραστική παράσταση σε δημόσιο χώρο
Κεφάλαιο 5 Φύλο, εξουσία και κοινωνική αλλαγή
Μπέττυ Γιαννούλη, Χαρά Τσουκαλά
Ορατές και αόρατες έμφυλες διακρίσεις στο εκπαιδευτικό περιβάλλον Διερευνώντας την έμφυλη διάσταση της συμπερίληψης
Βέρα Λάρδη, Αλεξάνδρα Βασιλείου
Θέατρο Κοινωνικού Διαλόγου: Το εφαρμοσμένο θέατρο συναντά τη διεργασία ομάδας με στόχο την κοινωνική αλλαγή
Στέλλα Ελματζόγλου
Οι έμφυλες ταυτότητες ως ασφαλείς τόποι έκφρασης, συμπερίληψης και αντίστασης
Μάρθα Κατσαρίδου, Koldo Vío
‘Πού είναι η μαμά;’ Η θεατροπαιδαγωγική στην εκπαίδευση για την ισότητα των φύλων
Νικολέττα Δημοπούλου
I didn’t mean it! Συμμετοχική περφόρμανς ενδοσυντροφικής κακοποίησης
Κατερίνα Χάλκου
Στην αίθουσα των πέντε αισθήσεων. Η περίπτωση της καλλιτεχνικής δράσης Γυναίκες: καλλιτέχνιδες και μοντέλα, μια παράσταση-εικονικό μουσείο
Sunčica Milosavljević
"Ποια ήταν η γιαγιά μου;" Το θέατρο και το εκπαιδευτικό δράμα στη διερεύνηση οικογενειακών ιστοριών με μαθητές και μαθήτριες λυκείου
Κεφάλαιο 6 Αναπηρία, προσβασιμότητα και διαφοροποιημένη μάθηση
Μαρία Ιωαννίδου
Όπως είμαστε στ’ αλήθεια: Χώρος για όλα τα σώματα. Σκέψεις για τη συμπεριληπτική εμψύχωση και την προσβασιμότητα στις παραστατικές τέχνες και την εκπαίδευση
Angela Bettoni, Tyrone Grima
Αντιπροσώπευση ατόμων με μαθησιακές αναπηρίες στις παραστατικές τέχνες στη Μάλτα
Βασίλης Οικονόμου
Αναπηρία, θέατρο και μετασχηματισμός των παιδαγωγικών παραδειγμάτων: διδασκαλία ή συντονισμός;
Μαρία Κολτσίδα
Παραστατικές τέχνες, εκπαίδευση και αναπηρία: προκλήσεις για τους καλλιτέχνες, τους εμψυχωτές και τους εκπαιδευτικούς
Mirona-Horiana Stănescu, Ioana-Letitia Șerban, Andrea Hathazi
Το θέατρο ως αποτελεσματικό διδακτικό εργαλείο για τη στήριξη της ένταξης παιδιών με ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες
Graham Lea
Προς μια παραμαθηματική προσέγγιση για την προώθηση της συμπεριληπτικής μαθηματικής εκπαίδευσης
Αθηνά Αβραμίδη, Δημήτριος Μπαντές, Χριστίνα Νάνου, Μαρία Δροσινού Κορέα
Θεατρική παράσταση ως παρέμβαση για τη συμπερίληψη μαθητή με διαταραχή στο φάσμα του αυτισμού [ΔΑΦ] στο πλαίσιο εκπαίδευσης του Γενικού Λυκείου
Όλγα Χαμούλια, Μάγδα Καπνιά – Δεσποτοπούλου, Βασίλης Αργυρόπουλος
Το θέατρο ως μέσο συμπεριληπτικής εκπαίδευσης για Άτομα με Αναπηρία
Θεοδώρα Παπαϊωάννου, Αντώνης Λενακάκης
Η συμβολή των θεατροπαιδαγωγικών πρακτικών στη διδασκαλία της Ιστορίας για τη συμπερίληψη μαθητών/τριών με αναπηρία και ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες
Μωραϊτοπούλου Ελισάβετ-Μαρία, Γκέκα Μαρία, Λενακάκης Αντώνης, Ρόθου Κυριακή
Κοινωνικές αναπαραστάσεις εκπαιδευτικών Α’ βαθμιας εκπαίδευσης για την συμπερίληψη μαθητών με αναπηρία στο γενικό εκπαιδευτικό σύστημα: Ο ρόλος των μαθημάτων τέχνης
Μαρία Κολτσίδα
Η Θεατρική Αγωγή στην Ειδική Αγωγή και Εκπαίδευση: Ζητήματα εκπαιδευτικής πολιτικής
Κεφάλαιο 7 Παραστατικές τέχνες και εκπαίδευση στις φυλακές
Γράψας Στάθης
Η εφαρμογή του Εργαστηρίου Προσωπικής Ανάπτυξης Κρατουμένων (ΕΠΑΚ) στο Ψυχιατρείο Κρατουμένων Κορυδαλλού (ΨΚΚ)
Δώρα Κατσαμώρη, Γιώργος Μόσχος
Θέατρο-Παραστατικές Τέχνες και εκπαίδευση στις φυλακές: όρια, προκλήσεις, προοπτικές
Μάγδα Βίτσου, Κώστας Μάγος
Η συμβολή του εφαρμοσμένου κουκλοθεάτρου και των ιστοριών ζωής στην ενδυνάμωση νεαρών κρατούμενων μεταναστών
Μαρίνα-Σταυρούλα Τσαγρή
Το ταξίδι για τον φανταστικό θησαυρό. Η Δραματική Τέχνη στην Εκπαίδευση ως μέσο ενίσχυσης της Αυτοαντίληψης ενήλικων κρατουμένων. Μια έρευνα δράσης σε κλειστό κατάστημα κράτησης
Ελπίδα Στράτου, Αικατερίνη Δήμα
Το κουκλοθέατρο ως εργαλείο συμπερίληψης και εκπαίδευσης στα σωφρονιστικά καταστήματα
Σοφία Μιχαλοπούλου, Γεώργιος Ντέμος, Κατερίνα Καραναγνώστη
Πάμε Φυλακή; Από το Σινεμά στο Θέατρο… Κι ο Νους μου δραπετεύει
Βαλεντίνα Μιχαήλ
Αντέχει το συρματόπλεγμα το μέλλον. Μια εθνογραφική προσέγγιση δώδεκα παρεμβάσεων σε σωφρονιστικό κατάστημα. (Σωφρονιστικό Κατάστημα Ναυπλίου)
Ιωάννα Μενδρινού, Άλκηστις Κοντογιάννη
“Ρήξεις με το Αυτονόητο” μέσω της Δραματικής Τέχνης στην Εκπαίδευση και της Δημιουργικής Γραφής στο Κατάστημα Κράτησης Τρίπολης
Δημήτριος Δημητριάδης, Αικατερίνη Κουνή, Τατιαλένα Κατέχη
Η καλλιέργεια της δημιουργικής σκέψης των έγκλειστων μέσω τεχνών: Μια έρευνα δράση στις φυλακές Κορυδαλλού, Τίρυνθας και Τρίπολης
Ιωάννα Μήτσικα
Το σώμα στη φυλακή: οι ομάδες θεάτρου και χορού ως πεδίο εθνογραφικής γνώσης
Κεφάλαιο 8 Πέρα από τη μοναξιά: Δημιουργώντας κοινότητες και κοινόχρηστους δημόσιους χώρους μέσα από το θέατρο και το δράμα
Erica Piazzoli
"Μεγαλειότατε, μήπως έχετε πονοκέφαλο;" Αναστοχασμοί για την αποστασιοποίηση ως κάθετη αναπλαισίωση σε ένα εργαστήριο διαδικαστικού δράματος (process drama) με θέμα τη μοναξιά
Σοφία Βγενοπούλου
Θέατρο της επινόησης - νέα νοήματα και νέα αφηγήματα μαθαίνοντας να βλέπουμε τον άλλον
Sanja Krsmanović Tasić
Η επινόηση (devising) ως διαδικασία συμπερίληψης και ανάπτυξης της ομαδικής αρμονίας
Μιράντα Βατικιώτη, Ρήγας Ζαφειρίου
Γεφυρώνοντας το χάσμα γενεών μέσω των Παραστατικών Τεχνών και της Αγροδιατροφικής κληρονομιάς: Η περίπτωση μίας διαγενεακής πρωτοβουλίας στη Μεσσηνία
Ελένη Παπαϊωάννου
Play JAM. Μια πρακτική για τoν επαναπροσδιορισμό του παιχνιδιού ως παιδαγωγική κίνησης, κοινότητας και συμπερίληψης
Δήμητρα Χουντάλα
Προσεγγίζοντας την ετερότητα με τη βοήθεια παραστατικών τεχνών στο μάθημα της Λογοτεχνίας Γυμνασίου
Αικατερίνη Ασημίδου, Αντώνης Λενακάκης
Μπορώ, μπορείς, μπορούμε! θεατροπαιδαγωγικό εργαστήριο για την ενίσχυση της αυτοπεποίθησης και τη δημιουργία συμπεριληπτικών σχολικών περιβαλλόντων στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση
Nancy Franco
Θεατρική Αγωγή: Είναι μια απάντηση για την προετοιμασία απέναντι σε έναν απρόβλεπτο κόσμο;
Κεφάλαιο 9 Δημοκρατία, παγκόσμια πολιτειότητα και ανθρώπινα δικαιώματα: Επαναπροσδιορίζοντας την πολιτική μέσα από το θέατρο και τη θεατροπαιδαγωγική
Νάσια (Αθανασία) Χολέβα
Θέατρο στην πρωτοβάθμια εκπαίδευση και Ικανότητες για Δημοκρατικό Πολιτισμό: προς ένα πλαίσιο για θεατροπαιδαγωγούς
Λάζαρος Φίλιππος Ζαρφειάδης
Η συμβολή του Θεάτρου του Πραγματικού στην Κριτική Εκπαίδευση για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα
Ilaria Paradiso
Θέατρο των Καταπιεσμένων: Ένα παιδαγωγικό εργαλείο κοινωνικού μετασχηματισμού
Ιφιγένεια Γεωργιάδου, Κυριακή Περτσινίδου
Το θέατρο ως εργαλείο Δημιουργικότητας και Συμπερίληψης στην Ευρωπαϊκή Ακαδημία Εκπαιδευτικών
Γεωργία Αντωνίου
Το "Παιχνίδι της Σχεδίας ή, αλλιώς, Παρά λίγη καρδιά θα 'ταν ο κόσμος άλλος". Καλλιεργώντας ενσυναίσθηση και κριτική σκέψη για έναν κόσμο χωρίς αποκλεισμούς
Τζωρτζίνα Κακουδάκη, Δημήτρης Μαυρέας
Ο Επιτάφιος του Περικλή και η Αντιγόνη αλλιώς: Το θέατρο ως μέσο συμπερίληψης στη διδασκαλία ενός μαθήματος
Κατερίνα Κωστή
«Παιδαγωγική της δυσφορίας» και εκπαιδευτικό δράμα: προς μια συμπεριληπτική, κοινωνικά δίκαιη εκπαίδευση
Αικατερίνη Δήμα, Αντώνης Λενακάκης
Η συμβολή της θεατροπαιδαγωγικής στην καλλιέργεια της κριτικής σκέψης για τη δημιουργία ενός συμμετοχικού και συμπεριληπτικού σχολείου
Lutz Pickard
"Theatre.Makes.Politics" Θέατρο για την πολιτική εκπαίδευση
Βασίλης Κλησιάρης, Κατερίνα Αλεξιάδη
Αποδομώντας τα καθιερωμένα. Αντιμετωπίζοντας τον ρατσισμό και επαναπροσδιορίζοντας ένα δημοκρατικό μέλλον μέσα από το θέατρο
ΜΕΡΟΣ Β΄ Η παρακαταθήκη του προγράμματος «Κι αν ήσουν εσύ;»: Μια δεκαετία θεάτρου, ανθρωπίνων δικαιωμάτων και συμπεριληπτικής εκπαίδευσης
Κεφάλαιο 10 «Κι αν ήσουν εσύ;»: Αποτίμηση, θεωρητικές προσεγγίσεις και παιδαγωγικές αρχές
Νίκος Γκόβας
«Το “Κι αν ήσουν εσύ;” : Από τις στρατηγικές επιλογές στις κοινότητες μάθησης και την κοινωνική δράση
Εύα Σαββοπούλου
«Κι αν ήσουν εσύ;»: Ένα ερώτημα που κρατάει ζωντανό η εκπαιδευτική κοινότητα 10 χρόνια μετά
Αρτεμισία Παπακωνσταντινοπούλου
Προαγωγή ψυχικής ανθεκτικότητας, ενδυνάμωση και ανάπτυξη διαπολιτισμικής ικανότητας στο πρόγραμμα «κι αν ήσουν εσύ;»
Άβρα Αυδή, Μελίνα Χατζηγεωργίου
Βιωματική μάθηση με τη μέθοδο Εκπαιδευτικού Δράματος. Τεχνικές θεάτρου και βιωματικής μάθησης για τα ανθρώπινα δικαιώματα και για θέματα προσφύγων
Κεφάλαιο 11 «Κι αν ήσουν εσύ;»: Θεατροπαιδαγωγικά εργαστήρια, δημιουργική γραφή και συμμετοχικές παραστάσεις
Χριστίνα Ζώνιου
Θέατρο, κριτική διαπολιτισμική εκπαίδευση και ανθρώπινα δικαιώματα: βιωματικές πρακτικές στο εργαστήριο «Πες το δυναμικά με εικόνες!» του προγράμματος «Κι αν ήσουν εσύ;»
Γιώργος Μόσχος, Όλγα Ορφανίδου
POWER! Εξερευνώντας και μπλοκάροντας τους ρατσισμούς μέσα μας και γύρω μας
Γιώργος Μπεκιάρης
"Εγώ κι ο Άλλος…" Θεατροπαιδαγωγικές προσεγγίσεις στη διερεύνηση της ταυτότητας και της ετερότητας
Αντιγόνη Τσαρμποπούλου, Τζένη Καραβίτη, Ειρήνη Μαρνά
"Το όνομά μου είναι … δικό μου!" και "Διάλογοι σε καραντίνα"
Γιώργος Μπεκιάρης
Να τους πάρετε στα σπίτια σας! Διαδικτυακή εφαρμογή του Θεάτρου Φόρουμ ως παιδαγωγική προσέγγιση για το προσφυγικό ζήτημα και την αντιμετώπιση της ρητορικής μίσους
Ιωάννης Πούλιος
"Ειδήσεις αλλιώς" & "Νουρ". Εργαστήρια οπτικοακουστικής αγωγής για την ευαισθητοποίηση σε θέματα ανθρωπίνων δικαιωμάτων και προσφύγων
Κατερίνα Αλεξιάδη
Από τον Μπρεχτ… στον Δαρείο 2.800 μίλια δρόμος. Περιδιαβάζοντας κείμενα μέσα στη σκόνη του χρόνου και του δρόμου
Τζωρτζίνα Κακουδάκη
"World Cinema" Η διαπολιτισμική εκπαίδευση – οι «συγκλονιστικοί άλλοι» – μέσα από τη γενναιοδωρία της κινηματογραφικής οθόνης
Ελπίδα Κομιανού, Ειρήνη Μαρνά, Αντιγόνη Τσαρμποπούλου
"Εγώ είμαι Εγώ!" Ένα θεατροπαιδαγωγικό εργαστήριο ενίσχυσης της αυτοεκτίμησης και της συμπερίληψης για παιδιά νηπιαγωγείου και μικρών τάξεων Δημοτικού
Ιωάννα Λιούτσια
"Ο ήχος της πέτρας". Ένα διακαλλιτεχνικό εργαστήριο
Νίκος Γκόβας, Κατερίνα Αλεξιάδη
"Μονόλογοι σε καραντίνα". Όταν η πανδημία συνάντησε την προσφυγική εμπειρία